Η ανοσοθεραπεία αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις στη σύγχρονη ογκολογία και χρησιμοποιείται πλέον στη θεραπεία πολλών διαφορετικών μορφών καρκίνου. Ιδιαίτερα οι αναστολείς σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού συστήματος (immune checkpoint inhibitors – ICIs), όπως οι αναστολείς PD-1, PD-L1 και CTLA-4, δρουν ενισχύοντας την ικανότητα του ανοσοποιητικού συστήματος να αναγνωρίζει και να επιτίθεται στα καρκινικά κύτταρα.
Η διατροφή αποτελεί σημαντικό μέρος της υποστηρικτικής φροντίδας κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Ωστόσο, δεν υπάρχει ειδική «δίαιτα» ούτε συγκεκριμένο τρόφιμο που έχει αποδειχθεί ότι ενισχύει τη δράση της. Οι διατροφικές ανάγκες καθορίζονται από την κατάσταση θρέψης του ασθενούς, τον τύπο και το στάδιο της νόσου, τις συννοσηρότητες και τις ανάγκες που μπορεί να προκύψουν κατά την πορεία της θεραπείας.
Η ανοσοθεραπεία δεν προκαλεί τις ίδιες ανεπιθύμητες ενέργειες με τη χημειοθεραπεία
Η ανοσοθεραπεία και η χημειοθεραπεία έχουν διαφορετικό μηχανισμό δράσης και διαφορετικό προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών. Επομένως, ένας ασθενής που ξεκινά ανοσοθεραπεία δεν αναμένεται απαραίτητα να εμφανίσει τα ίδια συμπτώματα που συνήθως συνδέονται με τη χημειοθεραπεία. Ωστόσο πολλές φορές είναι πολύ σύνηθες να χορηγούνται παράλληλα.
Η χημειοθεραπεία δρα κυρίως σε ταχέως πολλαπλασιαζόμενα κύτταρα και, ανάλογα με το θεραπευτικό σχήμα, μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες όπως ναυτία, έμετο, στοματίτιδα, μεταβολές της γεύσης, διάρροια ή μειωμένη όρεξη.
Αντίθετα, οι αναστολείς σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού μπορεί να προκαλέσουν ανοσοσχετιζόμενες ανεπιθύμητες ενέργειες (immune-related adverse events – irAEs) λόγω της ενεργοποίησης του ανοσοποιητικού συστήματος. Οι εκδηλώσεις αυτές μπορεί να αφορούν διαφορετικά όργανα και συστήματα, όπως το γαστρεντερικό σύστημα, το ήπαρ, τους ενδοκρινείς αδένες, το δέρμα και τους πνεύμονες.
Η διαφορετική φύση των ανεπιθύμητων ενεργειών έχει σημασία και για τη διατροφική φροντίδα. Οι διατροφικές οδηγίες δεν εφαρμόζονται προληπτικά με βάση τις ανεπιθύμητες ενέργειες που συναντώνται συχνότερα στη χημειοθεραπεία, αλλά προσαρμόζονται στην κλινική εικόνα και στις ανάγκες που προκύπτουν κατά την πορεία της θεραπείας.
Ποιος είναι ο στόχος της διατροφής κατά την ανοσοθεραπεία;
Βασικός στόχος της διατροφικής φροντίδας είναι η διατήρηση επαρκούς κατάστασης θρέψης και η έγκαιρη αντιμετώπιση παραγόντων που μπορεί να επηρεάσουν την πρόσληψη τροφής ή τη μυϊκή μάζα κατά τη διάρκεια της θεραπείας.
Η ακούσια απώλεια βάρους, η μειωμένη πρόσληψη τροφής και η απώλεια μυϊκής μάζας μπορεί να εμφανιστούν σε ασθενείς με καρκίνο ανεξάρτητα από το είδος της θεραπείας. Για τον λόγο αυτό, η διατροφική αξιολόγηση δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στο σωματικό βάρος.
Χρειάζεται να λαμβάνονται υπόψη η πρόσληψη τροφής, οι πρόσφατες μεταβολές του βάρους, η μυϊκή μάζα και η λειτουργικότητα, καθώς και η συνολική κλινική κατάσταση του ασθενούς.
Η επαρκής πρόσληψη ενέργειας και πρωτεΐνης αποτελεί βασική προτεραιότητα, με τις ανάγκες να εξατομικεύονται ανάλογα με την κατάσταση και τις απαιτήσεις του κάθε ασθενούς.
Χρειάζεται να αποκλείσω συγκεκριμένα τρόφιμα;
Η έναρξη ανοσοθεραπείας δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη αποκλεισμού συγκεκριμένων τροφίμων ή ολόκληρων ομάδων τροφίμων.
Δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά δεδομένα που να δείχνουν ότι η αποφυγή της ζάχαρης, της γλουτένης, των γαλακτοκομικών ή των υδατανθράκων βελτιώνει την αποτελεσματικότητα της ανοσοθεραπείας.
Αντίθετα, οι μη τεκμηριωμένοι περιορισμοί μπορεί να μειώσουν την ποικιλία της διατροφής και να δυσκολέψουν την κάλυψη των ενεργειακών, πρωτεϊνικών και μικροθρεπτικών αναγκών, ιδιαίτερα όταν η πρόσληψη τροφής είναι ήδη περιορισμένη ή υπάρχει απώλεια βάρους.
Οι διατροφικοί αποκλεισμοί επομένως χρειάζεται να έχουν σαφή κλινική ένδειξη και να προσαρμόζονται στις ανάγκες του κάθε ασθενούς.
Τι ισχύει με τις βιταμίνες και τα συμπληρώματα;
Η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής είναι συχνή μετά τη διάγνωση του καρκίνου. Ωστόσο, η λήψη βιταμινών, αντιοξειδωτικών, βοτάνων ή άλλων σκευασμάτων δεν έχει αποδειχθεί ότι ενισχύει την αποτελεσματικότητα της ανοσοθεραπείας.
Παράλληλα, ορισμένα συμπληρώματα περιέχουν συνδυασμούς πολλών δραστικών συστατικών ή χορηγούνται σε δόσεις σημαντικά υψηλότερες από εκείνες που προσλαμβάνονται μέσω της διατροφής, ενώ μπορεί να παρουσιάζουν φαρμακολογική δράση ή πιθανές αλληλεπιδράσεις.
Για τον λόγο αυτό, πριν από την έναρξη ενός συμπληρώματος χρειάζεται να αξιολογείται:
- αν υπάρχει τεκμηριωμένη ανεπάρκεια ή άλλη κλινική ένδειξη
- ποια συστατικά περιέχει
- σε ποια δοσολογία χορηγούνται
- ποια αντικαρκινική και συνοδός θεραπεία λαμβάνει ο ασθενής.
Η αντιμετώπιση μιας τεκμηριωμένης ανεπάρκειας είναι διαφορετική από τη λήψη υψηλών δόσεων βιταμινών ή άλλων ουσιών με σκοπό την «ενίσχυση του ανοσοποιητικού».
Διάρροια κατά την ανοσοθεραπεία: γιατί χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή;
Η διάρροια αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του γιατί οι ανεπιθύμητες ενέργειες κατά την ανοσοθεραπεία χρειάζονται διαφορετική προσέγγιση.
Σε έναν ασθενή που λαμβάνει immune checkpoint inhibitors, η νέα εμφάνιση διάρροιας ή η σημαντική αύξηση του αριθμού των κενώσεων μπορεί να αποτελεί εκδήλωση ανοσοσχετιζόμενης εντεροκολίτιδας (immune-related enterocolitis).
Ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν κοιλιακό άλγος, αίμα ή βλέννη στα κόπρανα, πυρετός ή επιδείνωση της γενικής κατάστασης, απαιτείται έγκαιρη επικοινωνία με τη θεραπευτική ομάδα.
Η διατροφική παρέμβαση μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση επαρκούς πρόσληψης υγρών, ηλεκτρολυτών, ενέργειας και πρωτεΐνης και να προσαρμοστεί ανάλογα με τη βαρύτητα της κατάστασης και την ανοχή του ασθενούς. Δεν αντικαθιστά όμως την ιατρική διερεύνηση και αντιμετώπιση μιας πιθανής ανοσοσχετιζόμενης κολίτιδας.
Ανοσοσχετιζόμενες ανεπιθύμητες ενέργειες και διατροφική φροντίδα
Οι ανοσοσχετιζόμενες ανεπιθύμητες ενέργειες μπορεί, ανάλογα με το όργανο που προσβάλλεται και τη βαρύτητά τους, να επηρεάσουν άμεσα ή έμμεσα την πρόσληψη τροφής και την κατάσταση θρέψης. Η διατροφική αντιμετώπιση επομένως δεν είναι ενιαία, αλλά προσαρμόζεται στη συγκεκριμένη κλινική κατάσταση και στις ανάγκες που προκύπτουν.
Όταν εμφανίζεται πιθανή ανοσοσχετιζόμενη τοξικότητα, προηγείται η κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση και αντιμετώπιση. Εφόσον επηρεάζεται η πρόσληψη τροφής ή η κατάσταση θρέψης, η διατροφική υποστήριξη προσαρμόζεται παράλληλα ως μέρος της συνολικής υποστηρικτικής φροντίδας.
Πότε χρειάζεται διατροφική αξιολόγηση;
Η έγκαιρη διατροφική αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν παρατηρείται ακούσια απώλεια βάρους, σημαντική μείωση της πρόσληψης τροφής, απώλεια μυϊκής μάζας ή δύναμης ή δυσκολία κάλυψης των ημερήσιων διατροφικών αναγκών.
Η διατροφική αξιολόγηση δεν αφορά μόνο το σωματικό βάρος. Στόχος είναι να εντοπίζονται έγκαιρα μεταβολές που μπορεί να αυξήσουν τον διατροφικό κίνδυνο και να εφαρμόζεται η κατάλληλη παρέμβαση πριν εγκατασταθεί σημαντική επιδείνωση της κατάστασης θρέψης.
Τι χρειάζεται τελικά να θυμάμαι;
Η ανοσοθεραπεία δεν απαιτεί κάποια ειδική διατροφή ούτε προληπτικούς αποκλεισμούς τροφίμων. Η διατροφική φροντίδα αποτελεί μέρος της συνολικής υποστηρικτικής αντιμετώπισης και προσαρμόζεται στην κατάσταση θρέψης, στην κλινική εικόνα και στις ανάγκες του κάθε ασθενούς.
Οι αλλαγές στη διατροφή χρειάζεται να βασίζονται σε πραγματική κλινική ανάγκη και να επαναξιολογούνται κατά την πορεία της θεραπείας, με στόχο τη διατήρηση της καλύτερης δυνατής κατάστασης θρέψης.
Εάν χρειάζεστε πιο εξατομικευμένη καθοδήγηση, μια εξατομικευμένη διατροφική συνεδρία μπορεί να βοηθήσει στην αξιολόγηση των αναγκών σας και στη διαμόρφωση της κατάλληλης διατροφικής προσέγγισης με βάση τη θεραπεία και την κλινική σας κατάσταση.
