Πώς επηρεάζουν η χημειοθεραπεία και τα κορτικοστεροειδή το σάκχαρο και ποιες διατροφικές επιλογές βοηθούν στη ρύθμισή του, χωρίς να επιβαρύνεται η θρεπτική κατάσταση του ασθενούς.
Η αύξηση του σακχάρου στο αίμα αποτελεί μια μεταβολική διαταραχή που μπορεί να εμφανιστεί κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας, ακόμη και σε ασθενείς χωρίς προηγούμενο ιστορικό σακχαρώδη διαβήτη. Συχνά σχετίζεται με τη χορήγηση κορτικοστεροειδών, όπως η δεξαμεθαζόνη, τα οποία χρησιμοποιούνται για την πρόληψη της ναυτίας και άλλων ανεπιθύμητων ενεργειών της θεραπείας.
Η υπεργλυκαιμία μπορεί να είναι παροδική, αλλά σε ορισμένους ασθενείς απαιτεί συστηματική παρακολούθηση και φαρμακευτική αντιμετώπιση.
Ποιος είναι ο ρόλος της διατροφής; Μπορεί να συμβάλει στον καλύτερο γλυκαιμικό έλεγχο, χωρίς όμως να περιορίζει την πρόσληψη ενέργειας και πρωτεΐνης που είναι απαραίτητη κατά την ογκολογική θεραπεία.
Γιατί αυξάνεται το σάκχαρο κατά τη χημειοθεραπεία;
Η υπεργλυκαιμία κατά τη διάρκεια της αντικαρκινικής θεραπείας μπορεί να οφείλεται σε περισσότερους από έναν παράγοντες.
1. Χορήγηση κορτικοστεροειδών
Τα κορτικοστεροειδή, όπως η δεξαμεθαζόνη και η πρεδνιζολόνη, χρησιμοποιούνται συχνά κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας και μπορούν να προκαλέσουν αύξηση του σακχάρου, ακόμη και σε ασθενείς χωρίς ιστορικό σακχαρώδη διαβήτη.
Η υπεργλυκαιμία οφείλεται κυρίως σε δύο μηχανισμούς:
- Αυξημένη παραγωγή γλυκόζης από το ήπαρ, μέσω ενίσχυσης της γλυκονεογένεσης.
- Αντίσταση στην ινσουλίνη, με αποτέλεσμα τη μειωμένη πρόσληψη γλυκόζης από τους μυς και τον λιπώδη ιστό.
Η αύξηση του σακχάρου μπορεί να είναι εντονότερη μετά τα γεύματα ή κατά τις απογευματινές ώρες. Ειδικότερα, η δεξαμεθαζόνη, λόγω της παρατεταμένης δράσης της, μπορεί να προκαλέσει υπεργλυκαιμία που διαρκεί καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας.
2. Επίδραση της αντικαρκινικής θεραπείας
Ορισμένα αντικαρκινικά φάρμακα μπορούν να επηρεάσουν άμεσα ή έμμεσα τον μεταβολισμό της γλυκόζης. Ο κίνδυνος δεν είναι ίδιος για όλες τις θεραπείες. Διαφορετικοί μηχανισμοί παρατηρούνται με συγκεκριμένες στοχευμένες θεραπείες και ανοσοθεραπείες, ενώ η υπεργλυκαιμία που εμφανίζεται κατά τη συμβατική χημειοθεραπεία συχνά σχετίζεται και με τα συγχορηγούμενα κορτικοστεροειδή.
3. Μεταβολικό στρες και λοιμώξεις
Η ίδια η νόσος, η φλεγμονώδης αντίδραση, οι λοιμώξεις και το σωματικό στρες μπορούν να επηρεάσουν τον γλυκαιμικό έλεγχο. Κατά τη διάρκεια αυτών των καταστάσεων αυξάνεται η έκκριση ορμονών που ανταγωνίζονται τη δράση της ινσουλίνης, με αποτέλεσμα να αυξάνεται η γλυκόζη στο αίμα.
4. Προϋπάρχων σακχαρώδης διαβήτης ή διαταραγμένη ανοχή στη γλυκόζη
Ασθενείς με γνωστό σακχαρώδη διαβήτη ή προδιαβήτη μπορεί να εμφανίσουν σημαντικότερες διακυμάνσεις του σακχάρου κατά τη θεραπεία. Ωστόσο, η απουσία προηγούμενου ιστορικού διαβήτη δεν αποκλείει την εμφάνιση υπεργλυκαιμίας.
Είναι η αύξηση του σακχάρου πάντα παροδική;
Όχι απαραίτητα.
Σε αρκετούς ασθενείς η υπεργλυκαιμία υποχωρεί μετά τη μείωση ή τη διακοπή των κορτικοστεροειδών. Σε άλλους, όμως, μπορεί να αποκαλύψει προϋπάρχουσα διαταραχή του μεταβολισμού της γλυκόζης ή να επιμείνει και μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας. Η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει μετρήσεις γλυκόζης και, όπου ενδείκνυται, γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c). Η HbA1c δεν αποτυπώνει πάντοτε επαρκώς τις πρόσφατες μεταβολές του σακχάρου και μπορεί να επηρεάζεται από αναιμία ή μεταγγίσεις. Γι’ αυτό, η παρακολούθηση πρέπει να εξατομικεύεται από τη θεραπευτική ομάδα.
Πώς μπορεί να βοηθήσει η διατροφή στη ρύθμιση του σακχάρου;
Η διατροφική αντιμετώπιση της υπεργλυκαιμίας σε έναν ογκολογικό ασθενή διαφέρει από μια τυπική δίαιτα απώλειας βάρους. Βασικός στόχος είναι ο καλύτερος γλυκαιμικός έλεγχος, παράλληλα με τη διατήρηση της κατάστασης θρέψης και της μυϊκής μάζας.
1. Κατανείμετε τους υδατάνθρακες μέσα στην ημέρα
Δεν είναι απαραίτητο να αποκλειστούν οι υδατάνθρακες από τη διατροφή. Ωστόσο, συνιστάται να προτιμώνται υδατάνθρακες ολικής άλεσης και πλούσιοι σε φυτικές ίνες, όταν είναι καλά ανεκτοί, καθώς συμβάλλουν στον καλύτερο γλυκαιμικό έλεγχο. Η κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων υδατανθράκων σε ένα μόνο γεύμα μπορεί να προκαλέσει εντονότερη μεταγευματική αύξηση της γλυκόζης. Αντίθετα, η ισορροπημένη κατανομή τους στα γεύματα της ημέρας μπορεί να περιορίσει τις διακυμάνσεις του σακχάρου. Η ποσότητα και η συχνότητα των γευμάτων πρέπει να προσαρμόζονται στην όρεξη, στις διατροφικές ανάγκες και στη φαρμακευτική αγωγή του ασθενούς.
2. Προτιμήστε υδατάνθρακες πλούσιους σε φυτικές ίνες, όταν είναι ανεκτοί
Τρόφιμα όπως τα προϊόντα ολικής άλεσης, τα όσπρια, τα λαχανικά και τα ολόκληρα φρούτα μπορούν να συμβάλουν σε πιο ομαλή μεταγευματική γλυκαιμική απόκριση. Ωστόσο, κατά τη χημειοθεραπεία ενδέχεται να εμφανιστούν διάρροια, βλεννογονίτιδα ή άλλες γαστρεντερικές διαταραχές που περιορίζουν προσωρινά την ανοχή στις φυτικές ίνες. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η επιλογή τροφίμων πρέπει να βασίζεται πρωτίστως στην κλινική κατάσταση και στην ανοχή του ασθενούς.
3. Συνδυάστε τους υδατάνθρακες με πρωτεΐνη
Ο συνδυασμός τροφίμων που περιέχουν υδατάνθρακες με πηγές πρωτεΐνης μπορεί να βοηθήσει στη δημιουργία πιο ισορροπημένων γευμάτων.
Παραδείγματα αποτελούν:
- Ψωμί ολικής άλεσης με αυγό ή τυρί.
- Γιαούρτι με βρώμη και φρούτο.
- Ρύζι ή πατάτα με ψάρι, κοτόπουλο ή όσπρια.
- Φρούτο με γιαούρτι ή μια μικρή ποσότητα ξηρών καρπών.
Η επαρκής πρόσληψη πρωτεΐνης είναι ιδιαίτερα σημαντική για τους ογκολογικούς ασθενείς που αντιμετωπίζουν απώλεια μυϊκής μάζας.
4. Περιορίστε τα σακχαρούχα ροφήματα, χωρίς να μειώνετε υπερβολικά την ενέργεια
Τα αναψυκτικά με ζάχαρη, οι μεγάλες ποσότητες χυμών και τα ροφήματα με υψηλή περιεκτικότητα σε πρόσθετα σάκχαρα μπορούν να αυξήσουν γρήγορα τη γλυκόζη του αίματος. Όπου είναι εφικτό, μπορούν να αντικατασταθούν από νερό ή ροφήματα χωρίς προσθήκη ζάχαρης. Ωστόσο, σε ασθενείς με σημαντική απώλεια βάρους ή περιορισμένη πρόσληψη τροφής, κάθε διατροφικός περιορισμός πρέπει να αξιολογείται προσεκτικά.
5. Μην ακολουθείτε αυστηρές δίαιτες χωρίς διατροφική αξιολόγηση
Η εμφάνιση υπεργλυκαιμίας δεν σημαίνει ότι ο ασθενής πρέπει να ξεκινήσει αυστηρό περιορισμό υδατανθράκων. Τέτοιες πρακτικές μπορεί να δυσκολέψουν την κάλυψη των ενεργειακών αναγκών και να επιδεινώσουν την απώλεια βάρους ή μυϊκής μάζας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η αντιμετώπιση της υπεργλυκαιμίας απαιτεί φαρμακευτική ρύθμιση και όχι περαιτέρω περιορισμό της τροφής.
Τι γίνεται όταν ο ασθενής έχει αυξημένο σάκχαρο αλλά χάνει βάρος;
Αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις της ογκολογικής διατροφής.
Ένας ασθενής μπορεί να παρουσιάζει υπεργλυκαιμία και ταυτόχρονα μειωμένη όρεξη, απώλεια βάρους ή καρκινική καχεξία.
Η διατροφική παρέμβαση χρειάζεται να στοχεύει:
- Στην κάλυψη των ενεργειακών αναγκών.
- Στην επαρκή πρόσληψη πρωτεΐνης.
- Στη διατήρηση της μυϊκής μάζας.
- Στην καλύτερη κατανομή των υδατανθράκων.
- Στην προσαρμογή των γευμάτων στις ανεπιθύμητες ενέργειες της θεραπείας.
Όταν απαιτούνται πόσιμα διατροφικά συμπληρώματα, η επιλογή τους μπορεί να προσαρμοστεί στις ανάγκες του ασθενούς και στον γλυκαιμικό του έλεγχο.
Η ρύθμιση του σακχάρου δεν πρέπει να επιτυγχάνεται εις βάρος της θρέψης.
Πότε χρειάζεται παρακολούθηση του σακχάρου;
Η ανάγκη και η συχνότητα των μετρήσεων καθορίζονται από τον θεράποντα ιατρό, ανάλογα με το ιστορικό του ασθενούς και τη θεραπεία που λαμβάνει. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν χορηγούνται κορτικοστεροειδή, καθώς μια φυσιολογική πρωινή μέτρηση δεν αποκλείει την εμφάνιση σημαντικής υπεργλυκαιμίας αργότερα μέσα στην ημέρα. Συμπτώματα που μπορεί να σχετίζονται με αυξημένο σάκχαρο είναι η έντονη δίψα, η συχνουρία, η ξηροστομία, η θολή όραση και η ασυνήθιστη κόπωση. Επίμονες υψηλές μετρήσεις χρειάζονται επικοινωνία με τη θεραπευτική ομάδα. Ειδικά τιμές επανειλημμένα πάνω από 120 mg/dL πρέπει να αξιολογούνται σύμφωνα με το εξατομικευμένο πλάνο παρακολούθησης. Σε περίπτωση πολύ υψηλών τιμών ή συμπτωμάτων όπως έμετοι, έντονη αφυδάτωση, σύγχυση, κοιλιακό άλγος ή ταχύπνοια, απαιτείται άμεση ιατρική εκτίμηση. Η διατροφή αποτελεί μέρος της αντιμετώπισης, αλλά δεν υποκαθιστά την ιατρική παρακολούθηση ή την αντιδιαβητική θεραπεία όταν αυτή είναι απαραίτητη.
Ο ρόλος της εξατομικευμένης ογκολογικής διατροφής
Η διατροφική φροντίδα ενός ασθενούς με υπεργλυκαιμία κατά τη χημειοθεραπεία χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη περισσότερους παράγοντες από τις τιμές σακχάρου. Το είδος της θεραπείας, η χορήγηση κορτικοστεροειδών, η παρουσία σακχαρώδη διαβήτη, η όρεξη, οι μεταβολές βάρους και η μυϊκή μάζα καθορίζουν τον σχεδιασμό του διατροφικού πλάνου. Η συνεργασία ογκολόγου, ενδοκρινολόγου ή διαβητολόγου και διαιτολόγου με εμπειρία στην ογκολογική διατροφή μπορεί να συμβάλει στην ασφαλή και αποτελεσματική αντιμετώπιση.
Συμπέρασμα
Το αυξημένο σάκχαρο κατά τη χημειοθεραπεία είναι μια κατάσταση που χρειάζεται αξιολόγηση, αλλά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο ασθενής έχει αναπτύξει μόνιμο σακχαρώδη διαβήτη.
Η διατροφική αντιμετώπιση βασίζεται στην κατάλληλη επιλογή και κατανομή υδατανθράκων, στην επαρκή πρόσληψη πρωτεΐνης και ενέργειας και στην αποφυγή αδικαιολόγητων περιορισμών.
Ο στόχος δεν είναι απλώς να μειωθεί το σάκχαρο, αλλά να διατηρηθεί παράλληλα η κατάσταση θρέψης του ασθενούς και η δυνατότητά του να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της θεραπείας.
Σημαντική σημείωση
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική και διατροφική αξιολόγηση. Οι ασθενείς δεν πρέπει να διακόπτουν ή να τροποποιούν μόνοι τους τα κορτικοστεροειδή ή την αντιδιαβητική τους αγωγή.
Βιβλιογραφία
- Joharatnam-Hogan N, Chambers P, Dhatariya K, Board R. A guideline for the outpatient management of glycaemic control in people with cancer. Diabetic Medicine. 2022;39(1). https://doi.org/10.1111/dme.14636
- Li JX, Cummins CL. Fresh insights into glucocorticoid-induced diabetes mellitus and new therapeutic directions. Nature Reviews Endocrinology. 2022;18(9):540–557. https://doi.org/10.1038/s41574-022-00683-6
- Silvestris N, Franchina T, Gallo M, et al. Diabetes management in cancer patients. An Italian Association of Medical Oncology, Italian Association of Medical Diabetologists, Italian Society of Diabetology, Italian Society of Endocrinology and Italian Society of Pharmacology multidisciplinary consensus position paper. ESMO Open. 2023;8(6):102062. https://doi.org/10.1016/j.esmoop.2023.102062
- Muscaritoli M, Arends J, Bachmann P, et al. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clinical Nutrition. 2021;40(5):2898–2913. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2021.02.005
- Kuo T, McQueen A, Chen TC, Wang JC. Regulation of Glucose Homeostasis by Glucocorticoids. Advances in Experimental Medicine and Biology. 2015;872:99–126. https://doi.org/10.1007/978-1-4939-2895-8_5
