Τα προβιοτικά χρησιμοποιούνται ευρέως για την υποστήριξη της εντερικής λειτουργείας, ενώ τα τελευταία χρόνια αυξάνεται το επιστημονικό ενδιαφέρον για τον πιθανό ρόλο τους στην αντιμετώπιση των γαστρεντερικών ανεπιθύμητων ενεργειών της αντικαρκινικής θεραπείας.
Η χημειοθεραπεία μπορεί να προκαλέσει μεταβολές στο εντερικό μικροβίωμα, βλάβες στον εντερικό βλεννογόνο και συμπτώματα όπως διάρροια, κοιλιακό άλγος και φούσκωμα. Τα προβιοτικά έχουν μελετηθεί ως πιθανή παρέμβαση για την πρόληψη ορισμένων από αυτές τις επιπλοκές.
Ωστόσο, η χρήση προβιοτικών κατά τη χημειοθεραπεία δεν είναι απαραίτητα ασφαλής για όλους τους ασθενείς. Η ανοσοκαταστολή, η ουδετεροπενία και η διαταραχή του εντερικού φραγμού αποτελούν σημαντικούς παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη πριν από τη χορήγησή τους.
Τι είναι τα προβιοτικά;
Σύμφωνα με τον ευρέως αποδεκτό επιστημονικό ορισμό, τα προβιοτικά είναι ζωντανοί μικροοργανισμοί οι οποίοι, όταν χορηγούνται σε επαρκείς ποσότητες, προσφέρουν οφέλη στην υγεία του ξενιστή.
Στα συχνότερα χρησιμοποιούμενα προβιοτικά περιλαμβάνονται συγκεκριμένα στελέχη των γενών Lactobacillus και Bifidobacterium, καθώς και ο ζυμομύκητας Saccharomyces boulardii.
Η δράση τους μπορεί να περιλαμβάνει:
- Την αλληλεπίδραση με το εντερικό μικροβίωμα.
- Την ενίσχυση ορισμένων λειτουργιών του εντερικού φραγμού.
- Τη ρύθμιση της τοπικής ανοσολογικής απόκρισης.
- Την παραγωγή μεταβολιτών που επηρεάζουν το εντερικό περιβάλλον.
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η αποτελεσματικότητα των προβιοτικών είναι ειδική για κάθε στέλεχος και κλινική ένδειξη. Επομένως, τα αποτελέσματα μιας μελέτης για ένα συγκεκριμένο προβιοτικό δεν μπορούν να γενικευθούν σε όλα τα διαθέσιμα σκευάσματα.
Πώς επηρεάζει η χημειοθεραπεία το εντερικό μικροβίωμα;
Το εντερικό μικροβίωμα συμμετέχει στον μεταβολισμό θρεπτικών συστατικών, στη λειτουργία του εντερικού φραγμού και στη ρύθμιση του ανοσοποιητικού συστήματος.
Ορισμένα χημειοθεραπευτικά φάρμακα μπορούν να προκαλέσουν μεταβολές στη σύνθεση και τη λειτουργία του μικροβιώματος, οι οποίες περιγράφονται με τον όρο εντερική δυσβίωση.
Παράλληλα, η κυτταροτοξική δράση της θεραπείας μπορεί να προκαλέσει βλάβη στα ταχέως ανανεούμενα κύτταρα του γαστρεντερικού βλεννογόνου, συμβάλλοντας στην εμφάνιση βλεννογονίτιδας και διάρροιας.
Η διαταραχή αυτή μπορεί να επηρεάσει την απορρόφηση θρεπτικών συστατικών, την πρόσληψη τροφής και τη συνολική κατάσταση θρέψης του ασθενούς.
Μπορούν τα προβιοτικά να μειώσουν τη διάρροια από τη χημειοθεραπεία;
Η πιθανή αποτελεσματικότητα των προβιοτικών στην πρόληψη της διάρροιας που σχετίζεται με την αντικαρκινική θεραπεία έχει αξιολογηθεί σε τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες και συστηματικές ανασκοπήσεις.
Μια ανασκόπηση Cochrane του 2018, η οποία συμπεριέλαβε 12 μελέτες με συνολικά 1.554 συμμετέχοντες, διαπίστωσε ότι τα διαθέσιμα δεδομένα ήταν περιορισμένης βεβαιότητας και δεν επέτρεπαν ασφαλή συμπεράσματα για τη γενικευμένη χρήση προβιοτικών.
Αντίστοιχα, μια ανασκόπηση συστηματικών ανασκοπήσεων του 2023 κατέγραψε πιθανή μείωση της συχνότητας διάρροιας, αλλά η βεβαιότητα των αποτελεσμάτων χαρακτηρίστηκε χαμηλή έως πολύ χαμηλή.
Ωστόσο, οι διαφορές μεταξύ των μελετών ως προς τα χρησιμοποιούμενα στελέχη, τη δοσολογία, τη διάρκεια χορήγησης και τα χαρακτηριστικά των ασθενών περιορίζουν τη δυνατότητα διατύπωσης γενικών συστάσεων.
Τι αναφέρουν οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες;
Οι κατευθυντήριες οδηγίες της MASCC/ISOO (Multinational Association of Supportive Care in Cancer / International Society of Oral Oncology) του 2020 διατυπώνουν σύσταση περιορισμένης ισχύος υπέρ της πιθανής χρήσης προβιοτικών που περιέχουν Lactobacillus spp. για την πρόληψη της διάρροιας σε ασθενείς με κακοήθειες της πυέλου που υποβάλλονται σε ακτινοθεραπεία ή συνδυασμένη χημειοακτινοθεραπεία.
Η συγκεκριμένη σύσταση δεν αφορά τη χημειοθεραπεία ως μοναδική θεραπεία, για την οποία δεν κατέστη δυνατή η διατύπωση σύστασης λόγω ανεπαρκών δεδομένων.
Επομένως, παρά τα ενθαρρυντικά ευρήματα ορισμένων μελετών, η συστηματική χορήγηση προβιοτικών σε όλους τους ασθενείς που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία δεν αποτελεί καθιερωμένη πρακτική και αντενδείκνυται.
Ποιοι είναι οι πιθανοί κίνδυνοι;
Η ασφάλεια των προβιοτικών αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα στην ογκολογία, καθώς πρόκειται για σκευάσματα που περιέχουν ζωντανούς μικροοργανισμούς.
Παρότι οι σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες είναι ασυνήθιστες, έχουν καταγραφεί περιστατικά βακτηριαιμίας και μυκηταιμίας που σχετίζονται με προβιοτικούς μικροοργανισμούς.
1. Ουδετεροπενία και σοβαρή ανοσοκαταστολή
Η χημειοθεραπεία μπορεί να προκαλέσει μείωση των ουδετερόφιλων, περιορίζοντας την ικανότητα του οργανισμού να αντιμετωπίζει λοιμώξεις.
Σε ασθενείς με σοβαρή ή παρατεταμένη ουδετεροπενία, η χορήγηση ζωντανών μικροοργανισμών απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή.
Αντίστοιχα, αυξημένη επιφυλακή χρειάζεται σε ασθενείς με αιματολογικές κακοήθειες ή μετά από μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων.
2. Διαταραχή του εντερικού φραγμού
Η σοβαρή γαστρεντερική βλεννογονίτιδα μπορεί να αυξήσει τη διαπερατότητα του εντερικού βλεννογόνου.
Υπό αυτές τις συνθήκες, υπάρχει θεωρητικά και κλινικά τεκμηριωμένος σε ορισμένες περιπτώσεις κίνδυνος μετακίνησης μικροοργανισμών από τον εντερικό αυλό προς την κυκλοφορία του αίματος.
3. Παρουσία κεντρικού φλεβικού καθετήρα
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται σε ασθενείς με κεντρικό φλεβικό καθετήρα, κυρίως όταν εξετάζεται η χρήση του Saccharomyces boulardii.
Έχουν καταγραφεί περιστατικά μυκηταιμίας από Saccharomyces σε ασθενείς που λάμβαναν τέτοια σκευάσματα.
Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Emerging Infectious Diseases το 2021, οι συγγραφείς υπογράμμισαν ότι η χρήση του S. boulardii δεν συνιστάται σε ανοσοκατεσταλμένους, βαρέως πάσχοντες ασθενείς ή ασθενείς με ενδαγγειακούς καθετήρες.
Η απουσία σοβαρών ανεπιθύμητων ενεργειών σε μικρές κλινικές μελέτες δεν αποδεικνύει ότι τα προβιοτικά είναι ασφαλή για όλους τους ογκολογικούς ασθενείς.
Είναι όλα τα προβιοτικά εξίσου ασφαλή;
Όχι. Η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα εξαρτώνται από το συγκεκριμένο στέλεχος, την ποσότητα των ζωντανών μικροοργανισμών, την ποιότητα του σκευάσματος και τα χαρακτηριστικά του ασθενούς.
Για παράδειγμα, τα διαθέσιμα δεδομένα για ένα σκεύασμα που περιέχει συγκεκριμένο στέλεχος Lactobacillus δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν αυτόματα για την αξιολόγηση ενός προϊόντος που περιέχει Saccharomyces boulardii ή διαφορετικό συνδυασμό μικροοργανισμών.
Επιπλέον, τα προβιοτικά συμπληρώματα δεν υπόκεινται απαραίτητα στις ίδιες διαδικασίες αξιολόγησης αποτελεσματικότητας με τα φαρμακευτικά προϊόντα.
Για τον λόγο αυτό, η επιλογή τους δεν πρέπει να βασίζεται αποκλειστικά στον αριθμό των μικροοργανισμών που αναγράφεται στη συσκευασία.
Τι ισχύει για το γιαούρτι και το κεφίρ;
Τα προβιοτικά συμπληρώματα δεν πρέπει να συγχέονται με τα τρόφιμα που περιέχουν ζωντανές μικροβιακές καλλιέργειες.
Το γιαούρτι και το κεφίρ μπορούν να αποτελούν μέρος μιας ισορροπημένης διατροφής και να συμβάλλουν στην πρόσληψη ενέργειας, πρωτεΐνης και άλλων θρεπτικών συστατικών.
Ωστόσο, δεν έχουν όλα τα προϊόντα που περιέχουν ζωντανές καλλιέργειες αποδεδειγμένη προβιοτική δράση.
Στους ασθενείς που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία, η επιλογή των τροφίμων χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη την ασφάλεια των τροφίμων, την παστερίωση και την κατάσταση του ανοσοποιητικού συστήματος.
Δεν απαιτείται γενικευμένος αποκλεισμός του γιαουρτιού ή άλλων παστεριωμένων γαλακτοκομικών προϊόντων, εκτός εάν υπάρχει συγκεκριμένη ιατρική οδηγία ή άλλος λόγος αποφυγής.
Τι πρέπει να γνωρίζει ο ασθενής πριν λάβει προβιοτικά;
Πριν από την έναρξη οποιουδήποτε προβιοτικού συμπληρώματος, είναι σημαντικό να προηγείται αξιολόγηση από τη θεράπουσα ογκολογική ομάδα.
Η απόφαση χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη:
- Τον τύπο της κακοήθειας και το θεραπευτικό σχήμα.
- Την παρουσία ουδετεροπενίας ή άλλης μορφής ανοσοκαταστολής.
- Την ύπαρξη βλεννογονίτιδας ή σοβαρής διαταραχής της εντερικής λειτουργίας.
- Την παρουσία κεντρικού φλεβικού καθετήρα.
- Το συγκεκριμένο προβιοτικό στέλεχος και τα διαθέσιμα δεδομένα ασφάλειας και αποτελεσματικότητας.
- Τον κλινικό στόχο της χορήγησης.
Η εμφάνιση διάρροιας κατά τη χημειοθεραπεία δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη για έναρξη προβιοτικών.
Απαιτείται αρχικά διερεύνηση της αιτίας και εκτίμηση της βαρύτητας των συμπτωμάτων, καθώς η διάρροια μπορεί να οδηγήσει σε αφυδάτωση, ηλεκτρολυτικές διαταραχές και επιδείνωση της κατάστασης θρέψης.
Συμπερασματικά
Τα προβιοτικά αποτελούν ένα πολλά υποσχόμενο πεδίο έρευνας στην υποστηρικτική ογκολογική φροντίδα. Ορισμένες μελέτες υποδεικνύουν πιθανό όφελος στην πρόληψη της διάρροιας που σχετίζεται με αντικαρκινικές θεραπείες, ωστόσο η ποιότητα των διαθέσιμων δεδομένων και οι διαφοροποιήσεις μεταξύ των μελετών δεν επιτρέπουν τη γενικευμένη σύσταση χορήγησής τους.
Παράλληλα, η ασφάλειά τους δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη, ιδιαίτερα σε ασθενείς με σοβαρή ανοσοκαταστολή, ουδετεροπενία ή διαταραχή του εντερικού φραγμού.
Η χρήση προβιοτικών κατά τη χημειοθεραπεία θα πρέπει επομένως να εξετάζεται εξατομικευμένα, με βάση τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και σε συνεργασία με τη θεράπουσα ιατρική ομάδα.
Εξατομικευμένη διατροφική υποστήριξη κατά τη χημειοθεραπεία
Η εμφάνιση γαστρεντερικών συμπτωμάτων κατά την αντικαρκινική θεραπεία μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την πρόσληψη τροφής και την κατάσταση θρέψης. Η εξειδικευμένη διατροφική παρακολούθηση μπορεί να συμβάλει στην αναγνώριση και αντιμετώπιση των διατροφικών δυσκολιών, με παρεμβάσεις προσαρμοσμένες στις ανάγκες και στη θεραπεία κάθε ασθενούς. Κλείστε το ραντεβού σας για μια ολοκληρωμένη διατροφική αξιολόγηση και εξατομικευμένη υποστήριξη κατά τη διάρκεια της αντικαρκινικής θεραπείας.
Βιβλιογραφία
- Elad S, et al. MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer. 2020;126(19):4423–4431. https://doi.org/10.1002/cncr.33100
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Probiotics. About Herbs. https://www.mskcc.org/cancer-care/integrative-medicine/herbs/probiotics-01
- Su GL, et al. AGA Clinical Practice Guidelines on the Role of Probiotics in the Management of Gastrointestinal Disorders. Gastroenterology. 2020. https://gastro.org/clinical-guidance/role-of-probiotics-in-the-management-of-gastrointestinal-disorders/
- Probiotics for the prevention or treatment of chemotherapy- or radiotherapy-related diarrhoea in people with cancer. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2018. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30168576/
- Effect of probiotic supplementation on chemotherapy- and radiotherapy-related diarrhoea in patients with cancer: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses. British Journal of Nutrition. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37072129/
- Oral probiotic supplementation to alleviate diarrhea induced by fluoropyrimidines or irinotecan-based chemotherapy: A systematic review and meta-analysis. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39993479/
- Fungemia and Other Fungal Infections Associated with Use of Saccharomyces boulardii Probiotic Supplements. Emerging Infectious Diseases. 2021. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8314839/
