Η διατροφή στον καρκίνο του πνεύμονα αποτελεί σημαντικό μέρος της υποστηρικτικής φροντίδας και χρειάζεται να προσαρμόζεται στις ανάγκες του ασθενούς σε κάθε στάδιο της θεραπείας. Συμπτώματα όπως η μειωμένη όρεξη, η δύσπνοια και η κόπωση, αλλά και οι ανεπιθύμητες ενέργειες των αντικαρκινικών θεραπειών, μπορούν να επηρεάσουν την ποσότητα και την ποιότητα της τροφής που καταναλώνεται καθημερινά.
Η ακούσια απώλεια βάρους και μυϊκής μάζας αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα διατροφικά ζητήματα που μπορεί να εμφανιστούν κατά την πορεία της νόσου. Σε ορισμένους ασθενείς, μάλιστα, μεταβολές στο βάρος ή στην πρόσληψη τροφής μπορεί να προϋπάρχουν ήδη πριν τη διάγνωση. Για τον λόγο αυτό, η έγκαιρη αναγνώριση των διατροφικών προβλημάτων και η συστηματική παρακολούθησή τους έχουν ιδιαίτερη κλινική σημασία.
Η διατροφική υποστήριξη δεν έχει ως στόχο απλώς την αύξηση της ποσότητας του φαγητού. Στόχος είναι η επαρκής κάλυψη των ενεργειακών και πρωτεϊνικών αναγκών, η πρόληψη ή ο περιορισμός της απώλειας μυϊκής μάζας και η υποστήριξη της δύναμης και της λειτουργικότητας κατά τη διάρκεια της θεραπείας.
Γιατί μπορεί να χάνω βάρος στον καρκίνο του πνεύμονα;
Η απώλεια βάρους στον καρκίνο του πνεύμονα μπορεί να οφείλεται σε πολλούς παράγοντες που συχνά συνυπάρχουν. Η ίδια η νόσος μπορεί να προκαλεί συστηματική φλεγμονή και μεταβολικές αλλαγές, οι οποίες ευνοούν τον καταβολισμό. Παράλληλα, η πρόσληψη τροφής μπορεί να μειωθεί εξαιτίας συμπτωμάτων της νόσου ή της θεραπείας.
Συχνά συμπτώματα αποτελούν :
- μειωμένη όρεξη,
- πρώιμος κορεσμός,
- δύσπνοια κατά τη διάρκεια του γεύματος,
- επίμονος βήχας,
- έντονη κόπωση,
- ναυτία,
- αλλαγές στη γεύση ή την όσφρηση,
- ξηροστομία,
- δυσκολία ή πόνος κατά την κατάποση,
- διάρροια ή άλλα γαστρεντερικά συμπτώματα.
Παράλληλα, η μειωμένη φυσική δραστηριότητα μπορεί να επιταχύνει την απώλεια μυϊκής μάζας.
Σε ορισμένους ασθενείς συνυπάρχουν χρόνια αναπνευστικά νοσήματα, όπως η Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ), τα οποία μπορεί να επιβαρύνουν περαιτέρω τη διατροφική και λειτουργική κατάσταση.
Γιατί είναι σημαντική η μυϊκή μάζα;
Η ζυγαριά δεν μας δίνει όλη την πληροφορία.
Ένας ασθενής μπορεί να μην έχει χάσει πολλά κιλά αλλά να έχει ήδη χάσει σημαντικό μέρος της μυϊκής του μάζας. Αυτό μπορεί να συμβεί ακόμη και σε άτομα με φυσιολογικό ή αυξημένο σωματικό βάρος.
Η μειωμένη μυϊκή μάζα και ο υποσιτισμός αποτελούν σημαντικά προβλήματα στους ασθενείς με καρκίνο του πνεύμονα και έχουν συσχετιστεί με δυσμενέστερες κλινικές εκβάσεις και μεγαλύτερη επιβάρυνση κατά τη θεραπεία.
Γι’ αυτό η διατροφική αξιολόγηση δεν περιορίζεται μόνο στον Δείκτη Μάζας Σώματος (ΔΜΣ). Χρειάζεται να λαμβάνονται υπόψη η πρόσφατη απώλεια βάρους, η ποσότητα τροφής που καταναλώνεται, η μυϊκή μάζα, η μυϊκή δύναμη και η λειτουργικότητα του εκάστοτε ασθενούς.
Καχεξία στον καρκίνο του πνεύμονα: τι συμβαίνει;
Η καρκινική καχεξία είναι μια σύνθετη κατάσταση που μπορεί να εμφανιστεί κατά την πορεία της νόσου και χαρακτηρίζεται κυρίως από προοδευτική απώλεια μυϊκής μάζας, η οποία μπορεί να συνοδεύεται ή όχι από απώλεια λιπώδους ιστού.
Η εμφάνισή της δεν οφείλεται μόνο στη μειωμένη πρόσληψη τροφής. Η συστηματική φλεγμονή και οι μεταβολικές διαταραχές που σχετίζονται με τη νόσο μπορούν να αυξήσουν τον καταβολισμό και να συμβάλουν στην απώλεια μυϊκού ιστού. Για τον λόγο αυτό, η καχεξία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά με την αύξηση της ποσότητας του φαγητού.
Η αντιμετώπισή της χρειάζεται να είναι έγκαιρη και πολυπαραγοντική, με στόχο την καλύτερη δυνατή κάλυψη των ενεργειακών και πρωτεϊνικών αναγκών, τη διαχείριση των συμπτωμάτων που περιορίζουν την πρόσληψη τροφής και, όταν είναι εφικτό, τη διατήρηση της φυσικής δραστηριότητας και της μυϊκής λειτουργίας.
Τι μπορώ να κάνω όταν δεν έχω όρεξη;
Όταν η όρεξη είναι περιορισμένη, η προσπάθεια κατανάλωσης μεγάλων γευμάτων μπορεί να κάνει τη σίτιση ακόμη δυσκολότερη. Συνήθως είναι πιο πρακτικό να επιλέγονται μικρά και συχνά γεύματα, με μεγαλύτερη ενεργειακή και πρωτεϊνική πυκνότητα. Αυτό σημαίνει ότι σε μικρότερη ποσότητα τροφής προσπαθούμε να παρέχουμε περισσότερη ενέργεια και πρωτεΐνη.
Μπορεί επίσης να βοηθήσει:
- να αξιοποιούνται οι ώρες της ημέρας κατά τις οποίες η όρεξη είναι καλύτερη,
- να υπάρχει εύκολα διαθέσιμο κάποιο μικρό γεύμα ή σνακ που αρέσει στον ασθενή,
- να αποφεύγεται η κατανάλωση πολύ μεγάλων ποσοτήτων υγρών ακριβώς πριν από το φαγητό καθώς μπορεί να προκληθεί γρήγορος κορεσμός,
- να ενισχύεται η θρεπτική αξία των γευμάτων, ιδιαίτερα όταν ο ασθενής δυσκολεύεται να καταναλώσει επαρκείς ποσότητες τροφής.
Οι επιλογές, ωστόσο, χρειάζεται να προσαρμόζονται στα συμπτώματα και στις προτιμήσεις του κάθε ασθενούς.
Τι μπορώ να κάνω αν λαχανιάζω την ώρα του φαγητού;
Η δύσπνοια είναι ένα ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα στον καρκίνο του πνεύμονα. Για έναν ασθενή που λαχανιάζει εύκολα, ακόμη και η ολοκλήρωση ενός γεύματος μπορεί να είναι κουραστική.
Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να βοηθήσουν:
- μικρότερα και συχνότερα γεύματα,
- αργός ρυθμός κατανάλωσης,
- μικρές μπουκιές,
- μικρά διαλείμματα κατά τη διάρκεια του γεύματος,
- ξεκούραση πριν από το φαγητό,
- επιλογή τροφίμων που καταναλώνονται εύκολα όταν υπάρχει έντονη κόπωση.
Ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η αύξηση της ενεργειακής πυκνότητας του γεύματος, ώστε ο ασθενής να μη χρειάζεται να καταναλώσει πολύ μεγάλη ποσότητα τροφής για να καλύψει τις ανάγκες του.
Πόση πρωτεΐνη χρειάζεται ένας ασθενής με καρκίνο του πνεύμονα;
Η επαρκής πρόσληψη πρωτεΐνης έχει ιδιαίτερη σημασία όταν υπάρχει κίνδυνος απώλειας μυϊκής μάζας. Οι κατευθυντήριες οδηγίες της Ευρωπαϊκή Εταιρεία Κλινικής Διατροφής και Μεταβολισμού (European Society for Clinical Nutrition and Metabolism – ESPEN) για τους ογκολογικούς ασθενείς συστήνουν πρόσληψη πάνω από 1 g πρωτεΐνης/kg σωματικού βάρους την ημέρα και, εφόσον είναι εφικτό, έως 1,5 g/kg/ημέρα. Οι ανάγκες, ωστόσο, εξατομικεύονται ανάλογα με τη διατροφική κατάσταση, τη θεραπεία και τυχόν συνοδά νοσήματα.
Στην πράξη είναι χρήσιμο να υπάρχει κάποια πηγή πρωτεΐνης σε όλα τα γεύματα μέσα στην ημέρα, όπως:
- αυγά,
- γάλα ή γιαούρτι,
- τυρί,
- κρέας ή κοτόπουλο,
- ψάρι,
- όσπρια και άλλες φυτικές πηγές πρωτεΐνης.
Στόχος δεν είναι ένα πολύ μεγάλο «πρωτεϊνικό» γεύμα, αλλά η επαρκής συνολική πρόσληψη μέσα στην ημέρα.
Τι αλλάζει στη διατροφή ανάλογα με τη θεραπεία;
Η διατροφή στον καρκίνο του πνεύμονα δεν είναι ίδια για όλους. Οι ανάγκες και οι δυσκολίες μπορεί να διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τη θεραπεία.
Χημειοθεραπεία
Κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας, οι διατροφικές δυσκολίες μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από ασθενή σε ασθενή και ανάλογα με το θεραπευτικό σχήμα. Η ναυτία, οι έμετοι, η μειωμένη όρεξη, η κόπωση, οι αλλαγές στη γεύση και την όσφρηση, η ξηροστομία, η δυσκοιλιότητα ή η διάρροια μπορούν να περιορίσουν την πρόσληψη τροφής και υγρών.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η παρακολούθηση του σωματικού βάρους συστηματικά. Εάν για αρκετές ημέρες ο ασθενής καταναλώνει σημαντικά μικρότερη ποσότητα τροφής, αυξάνεται ο κίνδυνος απώλειας βάρους και μυϊκής μάζας. Τις ημέρες κατά τις οποίες η όρεξη και η ανοχή είναι καλύτερες, μπορεί να δίνεται μεγαλύτερη έμφαση σε ενεργειακά και πρωτεϊνικά επαρκή γεύματα, ώστε να υποστηρίζεται η κάλυψη των αναγκών του.
Ακτινοθεραπεία θώρακος
Η ακτινοθεραπεία στην περιοχή του θώρακα μπορεί να επηρεάσει τη σίτιση κυρίως όταν στην περιοχή ακτινοβόλησης περιλαμβάνεται ο οισοφάγος. Η ακτινική οισοφαγίτιδα μπορεί να προκαλέσει δυσκολία ή πόνο κατά την κατάποση, αίσθημα καύσου και τελικά μείωση της ποσότητας τροφής που μπορεί να καταναλωθεί.
Σε αυτή την περίπτωση, η διατροφή προσαρμόζεται στην ανοχή του ασθενούς. Μπορεί να χρειαστούν μαλακές, πολτοποιημένες ή περισσότερο υγρές τροφές, ενώ συχνά είναι καλύτερα ανεκτά τα χλιαρά ή δροσερά γεύματα. Τρόφιμα πολύ ξηρά, σκληρά, πικάντικα, όξινα ή πολύ ζεστά μπορεί να προκαλούν μεγαλύτερη ενόχληση όταν υπάρχει οισοφαγίτιδα.
Παράλληλα, δεν πρέπει να περιμένουμε την εμφάνιση σοβαρής δυσφαγίας για να αξιολογήσουμε τη διατροφική κατάσταση. Σε ασθενείς με μη μικροκυτταρικό καρκίνο του πνεύμονα που υποβάλλονται σε ταυτόχρονη χημειοακτινοθεραπεία, η απώλεια βάρους μπορεί να εμφανιστεί ήδη από τις πρώτες εβδομάδες της θεραπείας. Για τον λόγο αυτό, η παρακολούθηση του βάρους, της πρόσληψης τροφής και των συμπτωμάτων κατάποσης χρειάζεται να ξεκινά έγκαιρα.
Ανοσοθεραπεία
Η ανοσοθεραπεία δεν συνοδεύεται από κάποια συγκεκριμένη “δίαιτα” και δεν υπάρχουν τρόφιμα που χρειάζεται να αποκλείονται προληπτικά μόνο και μόνο επειδή ένας ασθενής λαμβάνει ανοσοθεραπεία.
Ωστόσο, οι ανοσολογικά σχετιζόμενες ανεπιθύμητες ενέργειες μπορεί να επηρεάσουν έμμεσα ή άμεσα τη κατάσταση θρέψης. Για παράδειγμα, η εμφάνιση διάρροιας ή κολίτιδας μπορεί να περιορίσει την πρόσληψη τροφής και υγρών και να αυξήσει τον κίνδυνο αφυδάτωσης και ηλεκτρολυτικών διαταραχών.
Παράλληλα, ενδοκρινολογικές ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως διαταραχές του θυρεοειδούς, της υπόφυσης ή των επινεφριδίων, μπορεί να συνοδεύονται από μεταβολές του βάρους, της όρεξης και της λειτουργικότητας. Επομένως, νέα ή επίμονα συμπτώματα δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο με διατροφικές αλλαγές, αλλά χρειάζεται να αναφέρονται έγκαιρα στην ογκολογική ομάδα ώστε να διερευνηθεί η αιτία τους. Η διατροφική παρέμβαση προσαρμόζεται στην ανεπιθύμητη ενέργεια που έχει εμφανιστεί και στις ανάγκες του ασθενούς.
Στοχευμένες θεραπείες
Οι στοχευμένες θεραπείες χρησιμοποιούνται σε συγκεκριμένους τύπους καρκίνου του πνεύμονα ανάλογα με τα μοριακά χαρακτηριστικά του όγκου. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες και, κατά συνέπεια, οι διατροφικές ανάγκες διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τη φαρμακευτική αγωγή. Σε ορισμένες θεραπείες μπορεί να εμφανιστούν διάρροια, ναυτία, μειωμένη όρεξη, στοματίτιδα ή αλλαγές στη γεύση, συμπτώματα που μπορεί να οδηγήσουν σε μειωμένη πρόσληψη τροφής και απώλεια βάρους όταν επιμένουν.
Η διατροφική αντιμετώπιση επομένως πρέπει να είναι στοχευμένη στο συγκεκριμένο σύμπτωμα. Επιπλέον, ορισμένες στοχευμένες θεραπείες μπορεί να παρουσιάζουν αλληλεπιδράσεις με τρόφιμα, συμπληρώματα διατροφής ή φυτικά σκευάσματα. Για τον λόγο αυτό, η χρήση συμπληρωμάτων δεν θα πρέπει να ξεκινά χωρίς προηγούμενο έλεγχο για πιθανές αλληλεπιδράσεις με την αντικαρκινική αγωγή.
Συνολικά, η διατροφή κατά τη θεραπεία του καρκίνου του πνεύμονα δεν ακολουθεί ένα ενιαίο πρότυπο. Χρειάζεται να προσαρμόζεται στο είδος της θεραπείας, στις ανεπιθύμητες ενέργειες, στη κατάσταση θρέψης και στις ανάγκες του κάθε ασθενούς.
Πότε μπορεί να χρειαστώ πόσιμο συμπλήρωμα διατροφής;
Όταν η συνήθης διατροφή και ο εμπλουτισμός των γευμάτων δεν επαρκούν για την κάλυψη των αναγκών, μπορεί να εξεταστεί η χρήση πόσιμων συμπληρωμάτων διατροφής. Τα συμπληρώματα αυτά μπορούν να παρέχουν ενέργεια, πρωτεΐνη και άλλα θρεπτικά συστατικά σε σχετικά μικρό όγκο, κάτι που μπορεί να είναι ιδιαίτερα πρακτικό όταν υπάρχει μειωμένη όρεξη, πρώιμος κορεσμός ή δυσκολία ολοκλήρωσης ενός γεύματος. Δεν χρειάζονται, όμως, όλοι οι ασθενείς το ίδιο προϊόν ή την ίδια ποσότητα. Η επιλογή πρέπει να εντάσσεται στο συνολικό διατροφικό πλάνο.
Πότε πρέπει να ζητήσω διατροφική υποστήριξη;
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε να χαθούν πολλά κιλά για να γίνει διατροφική αξιολόγηση.
Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή όταν:
- υπάρχει ακούσια απώλεια βάρους,
- μειώνεται σταδιακά η όρεξη,
- καταναλώνεται σημαντικά μικρότερη ποσότητα φαγητού από τη συνηθισμένη,
- υπάρχει δυσκολία ολοκλήρωσης των γευμάτων λόγω δύσπνοιας ή κόπωσης,
- εμφανίζεται πόνος ή δυσκολία στην κατάποση,
- υπάρχει επίμονη ναυτία ή διάρροια,
- μειώνεται αισθητά η δύναμη ή η δυνατότητα εκτέλεσης καθημερινών δραστηριοτήτων.
Η ESPEN συστήνει την τακτική αξιολόγηση της πρόσληψης τροφής, της μεταβολής του βάρους και του ΔΜΣ από τη στιγμή της διάγνωσης, ενώ όταν εντοπίζεται διατροφικός κίνδυνος χρειάζεται πληρέστερη αξιολόγηση της μυϊκής μάζας, της λειτουργικότητας, των συμπτωμάτων και της συστηματικής φλεγμονής.
Συμπέρασμα
Η διατροφή στον καρκίνο πνεύμονα χρειάζεται να προσαρμόζεται τόσο στη νόσο όσο και στη θεραπεία και στα συμπτώματα του κάθε ασθενούς.
Η δύσπνοια, η κόπωση, η μειωμένη όρεξη, η δυσκολία στην κατάποση και οι ανεπιθύμητες ενέργειες της θεραπείας μπορούν να οδηγήσουν σε ανεπαρκή πρόσληψη τροφής και απώλεια βάρους. Παράλληλα, η συστηματική φλεγμονή και η μειωμένη φυσική δραστηριότητα μπορούν να συμβάλουν στην απώλεια μυϊκού ιστού.
Για τον λόγο αυτό, η έγκαιρη διατροφική αξιολόγηση έχει ιδιαίτερη σημασία. Στόχος δεν είναι απλώς η διατήρηση του αριθμού στη ζυγαριά, αλλά η καλύτερη δυνατή κάλυψη των αναγκών, η διατήρηση της μυϊκής μάζας και η υποστήριξη της λειτουργικότητας κατά τη διάρκεια της θεραπείας.
Κάθε θεραπεία έχει διαφορετικές απαιτήσεις και κάθε ασθενής διαφορετικές ανάγκες. Η διατροφική υποστήριξη χρειάζεται να προσαρμόζεται στην κλινική κατάσταση, στα συμπτώματα και στις ανάγκες του κάθε ασθενούς. Εάν χρειάζεστε καθοδήγηση κατά τη διάρκεια της θεραπείας σας, μπορείτε να προγραμματίσετε μια διατροφική συνεδρία για πιο εξατομικευμένη υποστήριξη.
