«Πεινάω, αλλά κουράζομαι πολύ για να ολοκληρώσω το γεύμα μου.»
«Με πονάει όταν καταπίνω. Τι μπορώ να φάω;»
«Όλα μου φαίνονται στεγνά και δυσκολεύομαι να τα καταπιώ.»
«Χρειάζεται να τρώω μόνο πολτοποιημένα;»
Αυτές είναι δυσκολίες που μπορεί να εμφανιστούν σε ασθενείς με καρκίνο κεφαλής και τραχήλου, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια ή μετά από χειρουργική επέμβαση, χημειοθεραπεία, ακτινοθεραπεία ή συστηματική αντικαρκινική θεραπεία.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, το πρόβλημα δεν είναι απαραίτητα η έλλειψη όρεξης. Ο ασθενής μπορεί να θέλει να φάει, αλλά η μάσηση ή η κατάποση να έχει γίνει δύσκολη, επίπονη ή κουραστική. Όταν κάθε γεύμα απαιτεί προσπάθεια, η ποσότητα τροφής που καταναλώνεται μέσα στην ημέρα μπορεί να μειωθεί σημαντικά.
Γιατί μπορεί να δυσκολεύομαι να φάω;
Τόσο η ίδια η νόσος όσο και οι θεραπείες για τον καρκίνο κεφαλής και τραχήλου μπορεί να προκαλέσουν συμπτώματα που δυσκολεύουν τη μάσηση, την κατάποση και τελικά την επαρκή πρόσληψη τροφής.
Μπορεί να εμφανιστούν:
- πόνος κατά τη μάσηση ή την κατάποση,
- δυσφαγία,
- βλεννογονίτιδα και ερεθισμός του στόματος ή του φάρυγγα,
- ξηροστομία,
- παχύρρευστες εκκρίσεις,
- αλλαγές ή απώλεια της γεύσης,
- δυσκολία στη μάσηση,
- οδοντικά προβλήματα,
- κόπωση κατά τη διάρκεια του γεύματος,
- αλλαγές στην ανατομία ή τη λειτουργία της περιοχής μετά από χειρουργική επέμβαση.
Όταν αυτά τα συμπτώματα επιμένουν, ο ασθενής συχνά καταναλώνει μικρότερες ποσότητες ή αποφεύγει τρόφιμα που δυσκολεύεται να καταναλώσει, με αποτέλεσμα η πρόσληψη τροφής να μην επαρκεί για την κάλυψη των διατροφικών του αναγκών.
💬 Τι λέω στους ασθενείς μου
«Αν δυσκολεύεστε να μασήσετε ή να καταπιείτε, δεν χρειάζεται να περιορίσετε τη διατροφή σας. Προσαρμόζουμε την υφή και τη σύσταση των γευμάτων στις δικές σας δυσκολίες και ανάγκες.»
Όταν η μάσηση γίνεται δύσκολη, τι αλλάζουμε;
Δεν χρειάζεται απαραίτητα να αλλάξει το τι τρώτε.
Πολλές φορές χρειάζεται να αλλάξει κυρίως το πώς είναι προετοιμασμένο το φαγητό.
Ανάλογα με τη δυσκολία και την ανοχή σας, μπορεί να είναι ευκολότερα:
- μαλακές και καλά μαγειρεμένες τροφές,
- τρόφιμα ψιλοκομμένα ή λιωμένα,
- πουρές,
- κρέμες,
- αυγά μελάτα αντί για σφιχτά,
- γιαούρτι και άλλα τρόφιμα με λεία υφή,
- κρέας πολύ καλά μαγειρεμένο, ψιλοκομμένο ή πολτοποιημένο,
- ζυμαρικά με αρκετή σάλτσα,
- σούπες εμπλουτισμένες με πηγές πρωτεΐνης και ενέργειας.
Η προσθήκη σάλτσας, ζωμού ή άλλου υγρού στοιχείου μπορεί επίσης να κάνει ένα γεύμα πιο εύκολο στην κατανάλωση, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχει ξηροστομία. Οι αλλαγές στην υφή χρειάζεται να γίνονται με τρόπο που να διατηρεί τη διατροφική αξία των γευμάτων.
Και όταν το πρόβλημα είναι η κατάποση;
Η δυσφαγία χρειάζεται διαφορετική αντιμετώπιση από την απλή δυσκολία στη μάσηση. Σε ορισμένους ασθενείς, μέρος της τροφής ή υγρά μπορεί να κατευθυνθούν προς τον αεραγωγό αντί για τον οισοφάγο, αυξάνοντας τον κίνδυνο εισρόφησης. Γι’ αυτό δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη υφή τροφής που να είναι κατάλληλη για όλους.
Ανάλογα με το είδος και τη βαρύτητα της δυσφαγίας, μπορεί να χρειαστεί τροποποίηση:
- της υφής των στερεών τροφών,
- της σύστασης των υγρών,
- του μεγέθους της μπουκιάς,
- ακόμη και του τρόπου με τον οποίο πραγματοποιείται το γεύμα.
Για την τυποποιημένη περιγραφή της υφής των τροφίμων και της πυκνότητας των υγρών μπορεί να χρησιμοποιηθεί το πλαίσιο IDDSI (International Dysphagia Diet Standardisation Initiative).
Η αξιολόγηση της κατάποσης από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία υγείας είναι σημαντική, ώστε να καθοριστούν οι τροποποιήσεις που είναι κατάλληλες και ασφαλείς για κάθε ασθενή.
Αυτό ίσως δεν το γνωρίζατε
Τα πιο παχύρευστα υγρά δεν είναι απαραίτητα ασφαλέστερα για κάθε ασθενή με δυσφαγία.
Η κατάποση είναι μια σύνθετη λειτουργία και η δυσκολία δεν είναι ίδια σε όλους. Γι’ αυτό δεν πρέπει να πυκνώνουμε αυθαίρετα τα υγρά ή να μετατρέπουμε όλα τα τρόφιμα σε πολτοποιημένα χωρίς προηγουμένως να γνωρίζουμε ποιο ακριβώς πρόβλημα υπάρχει.
Η κατάλληλη υφή τροφίμων και υγρών πρέπει να καθορίζεται εξατομικευμένα.
Τρώω πολύ λίγο. Πώς μπορώ να καλύψω τις ανάγκες μου;
Όταν ένα γεύμα διαρκεί πολύ ή προκαλεί πόνο και κόπωση, η κατανάλωση μεγάλης ποσότητας φαγητού μπορεί να είναι δύσκολη. Σε αυτή την περίπτωση αλλάζει ο στόχος: προσπαθούμε να εξασφαλίσουμε περισσότερη ενέργεια και πρωτεΐνη σε μικρότερο όγκο τροφής.
Μπορούν να βοηθήσουν:
- μικρότερα και συχνότερα γεύματα,
- παρουσία πηγής πρωτεΐνης στα γεύματα,
- εμπλουτισμός πουρέδων, κρεμών και σούπας,
- προσθήκη ελαιολάδου ή άλλων ενεργειακά πυκνών συστατικών, όπου είναι κατάλληλο,
- επιλογή μαλακών τροφίμων με υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη,
- ειδικά συμπληρώματα διατροφής, όταν η συνήθης διατροφή δεν επαρκεί και υπάρχει σχετική ένδειξη.
Στόχος δεν είναι μόνο η ευκολότερη κατανάλωση της τροφής, αλλά και η διατήρηση επαρκούς διατροφικής πρόσληψης.
Τι γίνεται όταν υπάρχει πόνος ή βλεννογονίτιδα;
Όταν η στοματική κοιλότητα ή ο λαιμός είναι ερεθισμένα, ακόμη και τρόφιμα που προηγουμένως καταναλώνονταν χωρίς ενόχληση μπορεί να προκαλούν πόνο.
Συχνά γίνονται καλύτερα ανεκτές τροφές:
- μαλακές,
- λείες,
- υγρές,
- δροσερές ή χλιαρές.
Αντίθετα, μπορεί προσωρινά να ενοχλούν περισσότερο τα καυτερά, πικάντικα, όξινα, σκληρά ή τραγανά τρόφιμα. Δεν χρειάζεται όμως να αποκλείονται προληπτικά ολόκληρες ομάδες τροφίμων. Οι αλλαγές πρέπει να βασίζονται στα συμπτώματα και στην ανοχή του κάθε ασθενούς.
Τι γίνεται όταν υπάρχει ξηροστομία;
Η ξηροστομία μπορεί να κάνει ακόμη και ένα σχετικά μαλακό τρόφιμο δύσκολο στην κατάποση. Ένα κομμάτι ψωμί, για παράδειγμα, μπορεί ξαφνικά να φαίνεται υπερβολικά στεγνό.
Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να βοηθήσει:
- η προσθήκη σάλτσας ή ζωμού,
- η επιλογή πιο υγρών γευμάτων,
- η αποφυγή πολύ στεγνών ή εύθρυπτων τροφίμων όταν προκαλούν δυσκολία,
- η συχνή λήψη υγρών, εφόσον η κατάποσή τους είναι ασφαλής.
Πότε μπορεί να χρειαστεί διατροφική υποστήριξη;
Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι προσαρμογές στη διατροφή και στην υφή των γευμάτων μπορεί να μην επαρκούν. Τότε μπορεί να χρειαστεί επιπλέον διατροφική υποστήριξη, όπως η χρήση από του στόματος συμπληρωμάτων διατροφής, εφόσον μπορούν να καταναλωθούν με ασφάλεια.
Όταν, παρά τις παρεμβάσεις, η πρόσληψη από του στόματος παραμένει ανεπαρκής ή η κατάποση δεν είναι ασφαλής, μπορεί να εξεταστεί η εντερική σίτιση. Η επιλογή του κατάλληλου τρόπου διατροφικής υποστήριξης γίνεται εξατομικευμένα από τη θεραπευτική ομάδα, λαμβάνοντας υπόψη την κατάσταση θρέψης, τη λειτουργία της κατάποσης, το είδος και την πορεία της θεραπείας, καθώς και την αναμενόμενη διάρκεια της μειωμένης πρόσληψης τροφής.
Στόχος είναι να εξασφαλιστεί η κατάλληλη διατροφική υποστήριξη όταν οι ανάγκες δεν μπορούν να καλυφθούν επαρκώς και με ασφάλεια μέσω της συνήθους διατροφής.
Πότε πρέπει να ζητήσετε βοήθεια;
Δεν χρειάζεται να περιμένετε μέχρι να χάσετε πολλά κιλά.
Ζητήστε έγκαιρα αξιολόγηση εάν:
- δυσκολεύεστε ολοένα και περισσότερο να μασήσετε ή να καταπιείτε,
- βήχετε ή πνίγεστε όταν τρώτε ή πίνετε,
- αισθάνεστε ότι η τροφή «κολλάει»,
- χρειάζεστε πολύ περισσότερο χρόνο για να ολοκληρώσετε ένα γεύμα,
- αποφεύγετε όλο και περισσότερα τρόφιμα,
- τρώτε σημαντικά μικρότερες ποσότητες,
- δυσκολεύεστε να καταναλώσετε επαρκή ποσότητα υγρών,
- χάνετε βάρος χωρίς να το επιδιώκετε.
Να θυμάστε…
Η δυσκολία στη μάσηση ή την κατάποση μπορεί σταδιακά να περιορίσει την ποσότητα και την ποικιλία των τροφίμων που μπορείτε να καταναλώσετε, ακόμη και πριν εμφανιστεί σημαντική απώλεια βάρους.
Αν αναγνωρίσουμε έγκαιρα αυτές τις δυσκολίες, μπορούμε να προσαρμόσουμε κατάλληλα την υφή, τη σύσταση και την πυκνότητα των γευμάτων, ώστε η διατροφή να παραμένει όσο το δυνατόν επαρκής και προσαρμοσμένη στις ανάγκες σας κατά τη διάρκεια της θεραπείας.
Εάν δυσκολεύεστε να μασήσετε ή να καταπιείτε, χάνετε βάρος ή παρατηρείτε ότι τρώτε όλο και λιγότερο, μη διστάσετε να απευθυνθείτε σε διαιτολόγο με εξειδίκευση στην ογκολογική διατροφή. Ένα εξατομικευμένο διατροφικό πλάνο μπορεί να προσαρμοστεί στις δυσκολίες, στις ανάγκες και στο στάδιο της θεραπείας σας και να σας υποστηρίξει στη διατήρηση της διατροφικής σας κατάστασης.
